System ochrony pracy w Polsce opiera się na przepisach wskazanych w Konstytucji RP oraz art. 9 Kodeksu pracy. Konstytucja w art. 66 gwarantuje każdemu prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, a sposób realizacji tego prawa określają ustawy. W praktyce jednak pojawia się wiele wątpliwości – zwłaszcza w kontekście tzw. umów cywilnoprawnych czy braku pełnego objęcia ochroną wszystkich osób świadczących pracę, mimo że normy międzynarodowe (np. ISO 45001) definiują pracownika szerzej niż tylko jako osobę zatrudnioną na umowę o pracę.

Kodeks pracy obowiązuje od 1974 r. i mimo licznych nowelizacji pozostaje aktem prawnym tworzonym w zupełnie innych realiach społecznych, technologicznych i gospodarczych. Brakuje kompleksowej reformy prawa pracy, która dostosowałaby przepisy do współczesnych form zatrudnienia, pracy zdalnej czy zmian na rynku pracy. Tymczasem wiele regulacji wykonawczych to akty sprzed kilkudziesięciu lat, co powoduje poważną lukę między prawem a praktyką.

Choć Kodeks pracy przewiduje ochronę BHP, pracy kobiet, młodocianych i dopuszcza tworzenie dodatkowych źródeł prawa (np. układów zbiorowych), często zapisy te pozostają martwe – nieaktualne, niestosowane lub ignorowane przez pracodawców. W takich sytuacjach rolę strażnika praw pracowniczych przejmują związki zawodowe, które dzięki możliwości prowadzenia sporów zbiorowych czy strajku realnie wpływają na zmianę warunków pracy. System ochrony pracy bez strony społecznej byłby znacznie mniej skuteczny.

Do mocnych stron obecnego systemu można zaliczyć rozwój przepisów dotyczących przeciwdziałania dyskryminacji i mobbingowi oraz rosnące znaczenie kodeksów etycznych w zakładach pracy. Słabą stroną pozostaje natomiast opóźnienie legislacyjne, brak spójności z prawem UE oraz niewystarczająca aktualizacja aktów wykonawczych. Wyzwania współczesności – takie jak praca zdalna, sytuacja młodych pracowników, migracje czy zmiany technologiczne – wymagają nowych rozwiązań prawnych, a nie jedynie nowelizowania przepisów z lat 70.

Aby poprawić system ochrony pracy w Polsce, konieczne są działania w kilku kluczowych obszarach:

  1. Stworzenie nowego, przejrzystego Kodeksu pracy, z jasnym podziałem obowiązków i uprawnień pracodawców oraz pracowników.

  2. Wzmocnienie odpowiedzialności organów nadzoru nad warunkami pracy, przy założeniu, że sankcje powinny być środkiem ostatecznym, a nie jedyną formą reakcji państwa.

  3. Zwiększenie roli służby BHP, traktując ją jako równorzędnego partnera w dialogu między pracodawcą a stroną społeczną.

  4. Podniesienie kwalifikacji kadry zarządzającej w przedsiębiorstwach zatrudniających powyżej 150 osób.

  5. Obowiązkowe szkolenia z prawa pracy i BHP dla kierownictwa, służby BHP i przedstawicieli pracowników, ponieważ świadomość prawna jest podstawą skutecznej ochrony pracy.

Świadomy pracownik = bezpieczna praca = większa motywacja = rozwój firmy.